Scheiding en problemen van jeugdigen

Samenwerking met ouders, jeugdige, het netwerk en de school

Omgaan met ouders

Als wettelijke eis geldt dat voor het starten van de hulp aan een jeugdige de toestemming van beide ouders en – afhankelijk van de leeftijd – van de jeugdige nodig is. De handreiking Strijdende ouders en de jeugdprofessional geeft hier duidelijke informatie over.

Toestemming kan mondeling worden gegeven, maar deze mondelinge toestemming dient wel te worden vastgelegd in het dossier. Voor kinderen tot twaalf jaar moeten de ouders toestemming geven. In elk geval de ouder(s) met gezag geeft/geven de toestemming, van een ouder zonder gezag is juridisch gezien de toestemming niet nodig. Voor jeugdigen van twaalf tot zestien jaar is zowel van de jongere als van de ouders toestemming nodig. Jongeren van zestien jaar en ouder hoeven alleen zelf toestemming te geven.

Als de jeugdige wel toestemming heeft gegeven, maar de toestemming van (een van) de ouders uitblijft, mag de jeugdprofessional wel een adviesgesprek voeren met de andere ouder, met praktische tips en aanwijzingen ten aanzien van de dagelijkse omgang met de jeugdige.

In de praktijk wordt het als helpend ervaren om tijdens een eerste gesprek afspraken te maken over zaken als: ‘hoe ga je met elkaar om?’, ‘wat zijn spelregels voor het gesprek?’, ‘wie heeft de regie en wat houdt dat in?’, ‘welke taal gebruiken we?’, en ‘wat doen we als de emoties hoog oplopen?’.

In de benadering van en communicatie met ouders is het belangrijk dat de jeugdprofessional zich goed in de ouders kan verplaatsen. De hulpverlener doet er goed aan bij beide ouders rekening te houden met hun eigen geschiedenis en context. En hij moet stilstaan bij de beleving van de ouders en hun positie en gevoelens erkennen, om zo met hen in contact te blijven.

In geval van rouw is het belangrijk om helder te krijgen hoe het met de ouder(s) gaat. Het is belangrijk dat zij in beweging komen en zich gaan richten op de belangen van hun kind. Bij complexe scheidingen zijn soms hevige emoties zoals pijn, woede, angst en verdriet bij ouders zichtbaar. Dit kan een teken zijn van een scheidingstrauma. Daarnaast kunnen schokkende ervaringen uit de eigen jeugd (jeugdtrauma) of gedurende het huwelijk (huwelijkstrauma) naar boven komen. Dan is het zeer te overwegen om ook GGZ voor volwassenen in te zetten.
Wanneer er een vermoeden is van een onveilige situatie, dan dient de Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling te worden doorlopen.

Bij sommige groepen kan er sprake zijn van een taboe om over problemen thuis te spreken. Dit geldt zeker voor ouders die sterk religieus georiënteerd zijn. Zij kunnen er dan voor kiezen te berusten in de slechte situatie en hopen dat het in de toekomst weer beter zal gaan. Soms zelfs als huiselijk geweld aan de orde is. Huiselijk geweld kan samenhangen met huwelijksdwang en een taboe op scheiding. Hierbij kan soms sprake zijn van eergerelateerd geweld en is er duidelijk behoefte aan hulp. Indien nodig worden deskundigen op dit gebied ingeschakeld.

Sommige vrouwen met een migratie-achtergrond (en soms ook mannen) spreken niet of nauwelijks Nederlands, zijn lager opgeleid, hebben geen werk en hebben weinig contacten in de omgeving of met de familie. Zij zullen minder snel problemen kenbaar maken en kennen vaak niet de weg naar een hulpverlenende instantie. Zelforganisaties van migranten en vluchtelingen zijn vaak goed op de hoogte van problematiek rond scheidingen. Deze organisaties kunnen een veilige omgeving bieden aan ouders waar zij ervaringen kunnen uitwisselen en advies kunnen krijgen over juridische procedures. In Amsterdam worden Marokkaanse vaders bereikt door migrantenzelforganisaties, via opvoeddebatten in moskeeën en buurthuizen te organiseren en daarna in gesprek te gaan.

Verantwoord omgaan met waarheidsvinding is belangrijk voor de onderbouwing van de ingrijpende en vaak complexe beslissingen die jeugdprofessionals moeten nemen ten aanzien van kinderen en ouders. De professional moet gedegen feitenonderzoek doen en op een heldere en neutrale wijze de meningen van de betrokkenen weergeven. Vooral bij complexe scheidingen is dit van belang. Enerzijds voor een goede start van de hulpverlening en anderzijds om te voorkomen dat je opnieuw hulp/acties inzet die eerder niet hebben gewerkt. De Jeugdwet hanteert het uitgangspunt dat de jeugdhulp en jeugdbescherming zich binnen het redelijke, tot het uiterste inspant om feiten en omstandigheden te achterhalen, voor zover die van doorslaggevend belang zijn voor het maken van de zorgvuldige inschatting van de veiligheid en ontwikkeling van het kind. Medio 2018 is het Actieplan Verbetering Feitenonderzoek in de Jeugdbeschermingsketen aangeboden aan de Tweede Kamer. Dit actieplan heeft tot doel te komen tot goed feitenonderzoek en onderbouwde besluiten in de jeugdbeschermingsketen, met betrokkenheid van ouders en kinderen. Bij het feitenonderzoek kan o.a. gebruik worden gemaakt van de MASIC (zie Signaleringsinstrumenten), middels een semigestructureerd interview met de ouders afzonderlijk.

Het is belangrijk dat de ouders de jeugdprofessional zien als onpartijdig. Een valkuil voor professionals is partij te kiezen voor een van de ouders na scheiding. Hiermee versterkt deze echter onbedoeld de strijd tussen de ouders en daarmee ook de loyaliteitsproblemen van de jeugdige. De jeugdprofessional moet zichzelf steeds de vraag stellen: is er een kans dat iemand dit kan uitleggen als het bevoordelen van de andere partij? Hij dient alert te zijn op mogelijke aanwijzingen dat de ouders partijdigheid ervaren. Signalen kunnen bijvoorbeeld zijn dat ze zijn geloofwaardigheid ter discussie stellen, vaak in discussie gaan over voorstellen of zich uit het proces terugtrekken. In de praktijk betekent meerzijdige betrokkenheid het handhaven van een zekere balans in de contacten met de ouders en jeugdige, hen gelijkelijk de kans geven te spreken en gelijkelijk aandacht te geven.

Ook dient in bijna alle (problematische) scheidingsgevallen de communicatie tussen de ouders te worden hersteld of verbeterd. Het is daarvoor noodzakelijk dat de jeugdprofessional probeert de belangen van de ouders helder te krijgen. Er is namelijk een duidelijk verschil tussen oplossingen (posities) en bezorgdheden (belangen).

Een positie is een concreet standpunt (eis, bedreiging, voorstel, voorgestelde oplossing, beoogde uitkomsten, ingenomen stelling), dus een manier om je belangen te realiseren en niet de belangen zelf. Denk aan: ‘je bent ons…verschuldigd; als je niet bereid bent om te betalen, stappen we naar de rechter’. Door zo’n positie in te nemen springen ouders als het ware rechtstreeks van het probleem naar de oplossing. Het is belangrijk dat ouders niet stil blijven staan bij zulke naar voren gebrachte posities. De hulpverlener doet er goed aan om door te vragen naar de onderliggende belangen. Hij kan bijvoorbeeld de volgende vragen stellen:

  • Wat is belangrijk voor u? Wat is uw grootste zorg?
  • Wat zou u hier graag willen bereiken?
  • Wat u zegt zo graag te willen, kan dat alleen maar op deze éne manier (=positie)? Of kunnen er ook nog andere manieren zijn om dat te realiseren (=onderliggend belang)?

De hulpverlener moet er dus voor zorgen dat de ouders in gesprek met elkaar raken, en wel zodanig dat zij bereid zijn om zelf op zoek te gaan naar nieuwe, creatieve oplossingen.

Welke technieken kan de hulpverlener inzetten om met de ouders tot oplossingen te komen?

  • De jeugdige centraal stellen, blijven denken vanuit zijn wensen, behoeften en belangen
  • Ervoor zorgen dat beide ouders hun eigen verhaal kunnen vertellen. Houd er rekening mee dat ouders in het gesprek wellicht het verhaal van de ander bestrijden, bagatelliseren etc. en willen dat jij partij voor hen kiest. Blijf zelf uit deze strijd en voorkom dat ouders die strijd in jouw bijzijn voeren.
  • Reflecteren: laat merken dat je hebt gehoord wat iemand heeft gezegd, en geef ook terug wat de betekenis hiervan is voor hem of haar. Neem scherp waar wat ouders met elkaar doen: maak onderscheid tussen wat ze elkaar lijken te zeggen en wat ze daadwerkelijk zeggen.
  • Wat ouders in een gesprek benoemen gemeenschappelijk maken.
  • Normaliseren.
  • Ouders aan het werk zetten: vraag en stimuleer hen om elkaar te zeggen wat ze gehoord hebben en welke emoties ze bij de ander hebben opgemerkt.
  • Herformuleren/heretiketteren: zet bijvoorbeeld verwijten om in wensen als het gaat om wat de ouders willen bereiken.

Hoe kan de jeugdprofessional de ouders richting de oplossing begeleiden?

  • Blijf focussen op de jeugdige;
  • Werk naar de toekomst toe (het gaat om morgen, niet om gisteren);
  • Benoem herhaaldelijk wat het doel van het gesprek is;
  • Maak het tot een gezamenlijk probleem;
  • Benadruk dat ze praten over wat ze wel willen in plaats over wat ze niet willen;
  • Rond het gesprek duidelijk af: welke afspraken kunnen worden gemaakt?

Soms is een gesprek met beide ouders niet (meer) mogelijk. Bijvoorbeeld als een van beide ouders kampt met ernstig trauma, hechtingsproblemen of ernstige psychiatrische problemen of als ouders aan tafel tijdens het gesprek ernstige ruzies blijven maken. Houd je dan aan de volgende adviezen:

  • bewaak een houding van ‘niet oordelen’;
  • constateer naar beide ouders toe dat het samen niet lukt en vraag aan beide ouders toestemming om met ieder apart in gesprek te gaan;
  • houd naar beide ouders toe vast aan de rol van procesbegeleider en niet die van hulpverlener. Erken de pijn van de ouders, maar blijf dicht bij het doel van het gesprek in het belang van de jeugdige;
  • spreek elk van de ouders aan op hun eigen verantwoordelijkheid. “Je kunt alleen jezelf veranderen, wat kun je zelf doen, wat roept jouw gedrag op bij de ander?”;
  • informeer beide ouders over alle gesprekken en afspraken. Stuur e-mailberichten altijd aan beide ouders (de een als geadresseerde, de ander in de cc) en vraag ouders ook alle e-mailberichten naar iedereen te sturen;
  • bespreek zo nodig met de ouder(s) een verwijzing naar de GGZ voor volwassenen.

Bij nieuw samengestelde gezinnen oftewel stiefgezinnen kunnen hulpverleners ouders wijzen op de volgende aandachtspunten:

  • laat ouders goed overwegen wanneer ze een nieuwe partner in het gezin introduceren;
  • ouders moeten zich realiseren dat hun kinderen mogelijk andere ideeën hebben over hun nieuwe liefde;
  • kinderen hebben nodig dat hun ouders zich als ouders gedragen.
  • het helpt als ouders goed in de gaten houden hoe hun kinderen zich voelen.
Noodzakelijke kennis van de beroepskracht
Omgaan met jeugdigen
Reageer!