Kindermishandeling

Als je je zorgen maakt

Stap 3: Praat met ouder(s) en jeugdigen

Uitgangspunt is om in openheid de zorgen en te ondernemen stappen te bespreken met de ouders en/of jeugdige. Openheid is van belang voor de stappen die daarna volgen. In het eerste gesprek wordt de toon gezet.

In uitzonderlijke situaties kan er echter voor gekozen worden om niet met de ouders en/of jeugdige in gesprek te gaan. Dat is het geval wanneer daarmee de veiligheid van betrokkenen ernstig in het geding is (denk aan seksueel geweld, huwelijksdwang, eergerelateerd geweld, loverboy problematiek). Vraag dan advies aan een deskundige. Soms is het wel mogelijk om samen met een andere professional het gesprek aan te gaan. Noteer redenen om (nog) niet met ouders of jeugdige te spreken altijd in het dossier.

Wat mag op welke leeftijd?

De wet (WGBO en Burgerlijk Wetboek) maakt onderscheid tussen drie leeftijdscategorieën.

  • Tot 12 jaar: een gesprek vindt in beginsel alleen plaats met toestemming van de ouders (of wettelijk vertegenwoordigers) met gezag.

  • Van 12 tot 16 jaar: er bestaat een lacune in de wet voor wat betreft de minderjarige van twaalf jaar of ouder die niet in staat is tot een weloverwogen waardering van zijn belangen (bijvoorbeeld bij LVB). De wet voorziet niet in een mogelijkheid om een eventuele weigering van ouders om toestemming te geven te doorbreken. Toch mag een jeugdprofessional in acute en dreigende situaties, waarin de toestemming van de wettelijke vertegenwoordigers niet gegeven is, handelen indien dit kennelijk nodig is om ernstig nadeel voor de minderjarige te voorkomen (art. 7:466 lid 1 Burgerlijk Wetboek). Ook mag de jeugdprofessional handelen zonder toestemming van de ouders als de jeugdprofessional in een individueel geval van mening is niet als goede hulpverlener te functioneren wanneer de geldende regels in acht genomen worden (lees: door niet te handelen). Hiervoor moet de jeugdprofessional goede argumenten hebben. Veilig Thuis is bevoegd om in uitzonderlijke gevallen zonder medeweten van ouders (eerst) met een jeugdige (onder de zestien jaar) te spreken. Het is bijvoorbeeld niet altijd mogelijk om toestemming te verkrijgen om met de jeugdige apart te spreken – of om deze toestemming van beide ouders te verkrijgen (denk aan vechtscheidingen, een ouder die niet meer in beeld is, een ouder als pleger van seksueel geweld).

  • 16 jaar of ouder: de jongere kan zelfstandig bepalen of hij met de jeugdprofessional alleen wil spreken, tenzij de jongere wilsonbekwaam wordt geacht. Ook moet je jongeren van boven de zestien eerst toestemming vragen om met de ouders te mogen praten, tenzij er gegronde redenen zijn om hiervan af te wijken (bijvoorbeeld wanneer de jongere daardoor gevaar loopt).

… Meer

Bij twijfel of onduidelijkheid is het altijd raadzaam om Veilig Thuis te raadplegen voor advies.

1. Praten met ouders

Doel: bedenk vooraf en leg uit wat het doel van het gesprek is: het in kaart brengen van de situatie en/of het aangaan van een samenwerkingsrelatie om veiligheid in het gezin tot stand te brengen. Bereid het gesprek goed voor en ga na wat al bekend is en wat nog niet.

Waar spreek je af? Overweeg de locatie van het gesprek: bij de ouders thuis, op kantoor of elders. Overweeg ook wie het gesprek het beste kan voeren en welke collega of andere professional daarbij aanwezig zal zijn. Vraag hulp en/of oefen een gesprek eventueel van tevoren met een collega en/of met behulp van een video-opname.

Zet een erkende tolk in (via het Tolk Vertaal Centrum) bij allochtone ouders die onvoldoende Nederlands spreken en ga na wat de belangrijkste gedragsregels zijn in de betreffende cultuur.

Geef ouders de ruimte om te reageren en hun kant van het verhaal te vertellen: wat zijn hún verklaringen voor de geconstateerde problemen?

Bevestig wat goed gaat en complimenteer ouders daarvoor. Maak concrete afspraken over het vervolg en wat van de ouders verwacht wordt.

  • Signs of SafetyTM

    Signs of SafetyTM is een manier van werken waarbij het betrekken van zowel ouders, jeugdigen als het sociaal netwerk centraal staat. Indien toegepast zoals bedoeld, wordt het gezien als een respectvolle methode die iedere betrokkene in zijn waarde laat. Signs of SafetyTM wordt in de komende hoofdstukken uitgebreider besproken.

  • Formulering

    Wees je ervan bewust dat woordkeuze en formulering in een gesprek met ouders heel nauw luisteren. Bedenk per situatie vooraf welke formulering de minste weerstand bij ouders zal oproepen, zónder bezorgdheid te bagatelliseren of weg te laten en zonder af te doen aan de eventuele ernst van de boodschap.

    Vermijd het gebruik van afkortingen en vaktermen zoals ‘factoren’, ‘risicofactoren’, signalen/signaleren’ ‘pedagogisch’, ‘eigen kracht’, ‘sociaal netwerk’ etc.

    Gebruik ‘algemene (maar wetenschappelijk onderbouwde) kennis’ in het gesprek: ‘we weten dat kinderen in dit soort situaties … ‘.

    Het kan verstandig zijn, met name in een eerste explorerende fase, om niet van ‘huiselijk geweld’, ‘kindermishandeling’, ‘geweld’ of ‘verwaarlozing’ te spreken. Gebruik dan liever woorden en omschrijvingen zoals: ‘zorgen maken over …’, ‘wat gaat goed, waarover maken we ons zorgen’, ‘zorgpunten /aandachtspunten’, ‘ongunstige omstandigheden’, ‘zorgen delen over de jeugdige’, ‘veiligheid’.

    Als er al hulpverlening betrokken is en er wordt gewerkt aan de veiligheid in het gezin, kan het anderzijds juist wel goed zijn om expliciet te zijn en ‘er niet omheen te draaien’.

  • Gesprekstechnieken

    Benoem concreet de zorgen en spreek over feiten, zonder oordeel en zonder aannames of interpretaties van die feiten. Stel vooral open vragen die niet alleen met ‘ja’ of ‘nee’ beantwoord kunnen worden vanuit een oprecht betrokken houding.

    Pas gesprekstechnieken toe, zoals:

    Laat OMA thuis, gebruik LSD, neem ANNA mee, smeer NIVEA, maar wees een OEN en maak je DIK.

    • OMA: Oordelen, Meningen/Moralisering en (goedbedoelde) Adviezen.
    • LSD: Luisteren, Samenvatten en Doorvragen. Luister naar wat de ander zegt, vat dit samen en vraag hierop door. Let bij het luisteren niet alleen op de woorden die worden gebruikt, maar ook op de lichaamstaal. Door samen te vatten check je of je goed hebt begrepen wat de ander duidelijk wilde maken. Door goed door te vragen zorg je ervoor dat alles duidelijk wordt.
    • ANNA: Altijd Navragen en Nooit Aannemen.
    • NIVEA: Niet Invullen Voor Een Ander
    • OEN: een Open, Eerlijke en Nieuwsgierige (oprecht geïnteresseerde of onderzoekende) houding aannemen. Sta open voor een andere mening, wees eerlijk in wat je er zelf van vindt en wees nieuwsgierig naar de motivatie van de ander.
    • DIK: Denk In Kwaliteiten. Vaak geven mensen alleen aandacht aan de dingen die niet goed gaan of aan negatieve eigenschappen, maar probeer ook aandacht te geven aan de dingen die wel goed gaan en aan goede eigenschappen.

2. Praten met jeugdigen

Alle minderjarigen, ongeacht hun leeftijd, hebben het recht om hun mening of kijk op gebeurtenissen te geven (Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het kind).

Bij vermoedens van kindermishandeling of een onveilige opvoedsituatie moet dus altijd met de jeugdige zelf (meerdere malen) gesproken worden en moet de jeugdige betrokken worden bij besluit- en planvorming en de monitoring gedurende het gehele proces, tenzij er gegronde redenen zijn om daarvan af te wijken. Hoe en wanneer met een jeugdige gesproken wordt over signalen, vermoedens van kindermishandeling en verdere plannen is afhankelijk van de (ontwikkelings)leeftijd van de jeugdige en de situatie. De jeugdige dient informatie te ontvangen die past bij de (ontwikkelings)leeftijd en capaciteiten.

Onderzoek laat zien dat vanaf de leeftijd van ongeveer vier jaar open vragen aan de jeugdige kunnen worden gesteld die voldoende informatie en details geven.

Vraag ouders toestemming om met de jeugdige te spreken. Als ouders niet direct of geen toestemming geven, probeer hen dan te overtuigen van het belang van een gesprek met de jeugdige; ook voor de jeugdige zelf. Vertel wat je weet en benoem dat jij niet weet wat er verder gebeurd is en dat je daarom het verhaal van de jeugdige zelf wilt horen.

Houd rekening met het tijdstip op de dag en denk na over de locatie (het gesprek vindt bij voorkeur plaats op een voor de jeugdige neutrale locatie waar hij/zij het gevoel heeft vrij te kunnen spreken).

Bereid een gesprek goed voor. Denk niet meteen in oplossingen. Wees voorbereid op wat je mogelijk te horen krijgt en hoe je dan reageert.

Realiseer je dat het (extra) tijd kost om met een jeugdige te praten die kindermishandeling meemaakt of meegemaakt heeft. Houd daar rekening mee en rond een gesprek altijd zorgvuldig af.

Zet een erkende tolk in (via Tolk Vertaal Centrum) bij allochtone jeugdigen die onvoldoende Nederlands spreken en ga na wat de belangrijkste gedragsregels zijn in de betreffende cultuur.

In Signs of SafetyTM is een aantal hulpmiddelen ontwikkeld die hulpverleners kunnen ondersteunen bij de gespreksvoering met jeugdigen, zoals de Drie Huizen, Words and Pictures en Safety House.

Hieronder volgt een aantal aandachtspunten voor gesprekken met jeugdigen:

  • stel de jeugdige op zijn/haar gemak en begin met algemene onderwerpen;

  • leg duidelijk uit wat de bedoeling is en wat er met de informatie die de jeugdige geeft gaat gebeuren;

  • beloof geen geheimhouding, leg uit waarom, en spreek af de jeugdige wel te informeren wanneer informatie met andere professionals gedeeld moet worden;

  • maak duidelijk dat de jeugdige niet schuldig is aan de situatie, maar dat ouders verantwoordelijk zijn voor een veilige en prettige thuissituatie;

  • heb oog voor de verwarring die kan ontstaan bij een jeugdige rondom loyaliteit, zelfbeschuldiging en angst rondom verlies;

  • leg aan een jong kind uit dat je er niet bij bent geweest;

  • laat het jonge kind eerst oefenen met zeggen ‘weet ik niet’ en ‘begrijp ik niet’ en geef de jeugdige toestemming om de interviewer te mogen ‘verbeteren’ (“nee, ik bedoelde …”);

  • laat bij het bespreken van de thuissituatie vooral de jeugdige aan het woord;

  • vraag welke mogelijke oplossingen de jeugdige zelf ziet en wat er volgens hem of haar nodig is om die te realiseren;

  • spreek bij het afsluiten van het gesprek expliciet af met wie de besproken informatie gedeeld wordt en wat de jeugdige aan zijn ouders gaat vertellen;

  • zorg ervoor dat na afloop van het gesprek de jeugdige opgevangen wordt door een voor hem of haar vertrouwd persoon;

  • bied de jeugdige een bereikbaarheidstelefoonnummer aan.

… Meer

Loyaliteit

Jeugdigen voelen aan dat er iets aan de hand is, ook al heeft niemand hen dat uitgelegd. Zij bedenken daarbij vaak hun eigen – niet altijd juiste – verklaringen voor de situatie en hebben de neiging zichzelf daarbij medeschuldig te voelen of vinden. Zij zijn onvoorwaardelijk loyaal aan hun ouders; indien (een van) de ouders zelf een rol heeft/hebben in de mishandeling of verwaarlozing van hun kind, is dit voor met name jonge kinderen moeilijk te plaatsen ten opzichte van hun loyaliteit aan hen. Bij allochtone jeugdigen kan daarbij ook de loyaliteit aan de familie en aan de cultuur en het geloof (en daarmee samenhangende normen met betrekking tot opvoeding) een belangrijke rol spelen.

Het is daarom belangrijk om jeugdigen uit te leggen wat er gebeurt en welke zorgen er zijn over de veiligheid in het gezin, en om hen te betrekken bij de planvorming gericht op veiligheid en herstel.

Als er sprake is van mogelijk strafbare feiten

Een gesprek met de jeugdige is geen verhoor. In deze paragraaf is uitgelegd waarom het belangrijk is om de te ondernemen stappen af te stemmen met de interventies van de politie. Gesprekken met slachtoffers en getuigen kunnen namelijk het leveren van bewijs in een strafzaak belemmeren. Toch moet je met de jeugdige spreken. Om dit dilemma te overwinnen is door het Chadwick Center het zogenaamde Minimum Facts Interview (en checklist) ontwikkeld dat erop gericht is met een minimum aan informatie, te bepalen of er sprake van kindermishandeling kan zijn en wat er nodig is om de veiligheid van de jeugdige zeker te stellen. De kernelementen van een dergelijk gesprek zijn:

  • Praat met de jeugdige apart, zonder ouders of andere betrokkenen.

  • Let op non-verbaal gedrag en emoties bij de jeugdige.

  • Laat de jeugdige zijn verhaal doen in de eigen bewoordingen; geef geen ‘cues’ met woorden (in de mond leggen), voordoen, iets laten zien.

  • Gebruik geen gesloten of suggestieve vragen, gebruik wel open vragen, zoals ‘Wat is er gebeurd?’ Stel dus vragen die beginnen met:

    • Wat …?
    • Waar … ?
    • Wie … ?
    • Wanneer …?
    • Hoe ….?

    Hoe jonger de jeugdige, des te globaler de antwoorden. Veel kinderen van vijf jaar oud kunnen nog niet goed een tijdstip en adres exact verwoorden.

  • Ga na of de jeugdige (met spoed) medisch onderzocht moet worden.

  • Ga na wat er nodig is om de acute veiligheid van de jeugdige te waarborgen.

  • Ga na hoe je zelf de jeugdige een gevoel van veiligheid kan geven.

  • Neem zelf een neutrale houding aan ten opzichte van de jeugdige: prijs de jeugdige niet voor bepaalde uitspraken en toon geen afkeer (boosheid, walging etc.) over de mogelijk met de jeugdige uitgevoerde (seksuele) handelingen.

… Meer

Stap 4: Weeg de ernst en risico’s
Stap 2: Overleg met andere professionals
Reageer!